Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego zaprasza do udziału w konferencji z cyklu Inna Scena

Ciało, płeć, pożądanie: tożsamość seksualna w polskim dramacie i teatrze
Warszawa 7-8 grudnia 2006

Teatr może być dziś postrzegany jako jedna ze scen współczesnej kultury, na której manifestuje się właściwy jej kryzys tradycyjnych formacji tożsamościowych. Miejsce binarnego podziału jasno zdefiniowanej płci i seksualności zajęła sieć zróżnicowań, której ruchome wiązania umożliwiają dowolną transgresję w stronę homoseksualności, transseksualności czy tożsamości przechodniej. Współczesna humanistyka definiuje tożsamość płciową jako konstrukt wytwarzany - by sięgnąć po terminologię najbardziej ekspansywnej teorii sformułowanej przez Judith Butler - w performatywnych praktykach przymusowego cytowania/odgrywania pożądanych przez kulturę norm. Ów mechanizm wymuszonej repetycji jest jednym z narzędzi władzy, jaką kultura sprawuje nad ludźmi, regulując sferę płci zgodnie z heteroseksualnym imperatywem i patriarchalną hierarchią. Koncepcja performatywności płci odsyła do teatralnych sposobów konstruowania rzeczywistości w oparciu o zespoły powtarzalnych konwencji, każe myśleć o przestrzeni społecznej jako o scenie, na której nieustannie powtarza się to samo przedstawienie płci. Teatr oparty na nadrzędnej regule umowności, także umowności płci jawnie wyzwalającej się na scenie z biologicznych determinant, dysponuje szczególną potencją demaskacji kulturowych mechanizmów wytwarzania i kontrolowania ludzkiej płciowości - choć nie zawsze z niej korzysta. Scena zdolna jest z równą siłą potwierdzać porządek heteropatriarchatu, co ujawniać jego opresywność i wskazać możliwości subwersywnego przekroczenia. W każdej z tych funkcji domaga się rozpoznania, które uwzględni wielorakie aspekty płciowych i seksualnych konstrukcji wpisanych w strukturę teatralnego wydarzenia.

Polski teatr coraz częściej świadomie i jawnie "gra płeć". W grę tę angażowane są zarówno najnowsze pisane dla sceny teksty, jak i kanoniczne działa teatru. Współczesny polski teatr otwarcie stawia pytania o to, czym jest płeć i jaka jest natura tej podstawowej ludzkiej kategorii tożsamościowej. Rozważa niejednoznaczność relacji, jakie zachodzą pomiędzy płcią biologiczną i kulturową, praktykami seksualnymi a fantazmatycznym pożądaniem. Przemawia językiem odmiennej wrażliwości, czasem otwarcie afirmuje inność, ale bywa także przestrzenią potwierdzenia kulturowych matryc i wzmacniania stereotypów. Dlatego tak pilne wydaje się szersze zaadaptowanie dla potrzeb rodzimej teatrologii i krytyki teatralnej narzędzi opisu i analizy, jakich dostarczają rozwijane w ramach poststrukturalizmu teorie płci kulturowej i tożsamości seksualnej. Istotna jest tyleż analiza tekstów i przedstawień, w których odmienność została bezpośrednio stematyzowana, co próba opisu specyfiki homoseksualnego czy transseksualnego dyskursu teatralnego. Odmienność manifestującego się tu pożądania znajduje swój wyraz w różnorodnych przekroczeniach: norm obyczajowych i estetycznych, kanonów obrazowania, strategii narracyjnych. Ich rozpoznanie pozostaje zadaniem badacza współczesnego teatru.
W centrum dyskursu tożsamościowej odmienności seksualnej stoi ciało. W przestrzeni teatru cielesność transgresywna i homoseksualna, ukazywana w iluminacji zakazanego lub niemożliwego pożądania, spotyka się z właściwym postdramatycznemu teatrowi   uwolnieniem ciała z rygorów języka i prymatem somatycznego nad semantycznym. Podjecie tej problematyki daje zatem szansę jednoczesnego uwzględnienia pytań o specyfikę przedstawienia ciała w tekście homoseksualnym i status ciała w teatrze postdramatycznym.
Obok analizy współczesnej rzeczywistości teatralnej równie istotny wydaje się projekt ponownej lektury kanonu polskiego dramatu, w której uwaga interpretatora skupiłaby się na wpisanych w tekst, zazwyczaj zatartych i niejasnych, sygnałach odmiennej konstrukcji seksualnej tożsamości, manifestacjach homoseksualnego pożądania, momentach płciowej i seksualnej transgresji. Celem takich odczytań nie powinny być, jak wskazują badania prowadzone od lat w literaturoznawstwie, ustalenia biograficzne, ale analiza wpisanych w tekst konstruktów płciowości i seksualności.
Szczególnym wyzwaniem badawczym - z racji radykalnie czasowej natury sztuki teatru - pozostaje rekonstrukcja wpisanych w historię teatru historii płci i seksualnych tożsamości. Przeprowadzona w szerszym kulturoznawczym ujęciu analiza źródeł, świadectw odbioru, towarzyszących teatrowi tekstów kultury prowadzić może do  odtworzenia z konieczności fragmentarycznej i rozproszonej historii odmienności, w której to, co zatarte lub zrepresjonowane, świadczyć będzie o tym, co obecne.

W programie konferencji przewidujemy warsztat queerowej lektury dramatu i spektaklu, spotkania z twórcami teatralnymi, dyskusję panelową.